خبرگزاری حوزه | درگذشت مرجع عالیقدر جهان تشیع، حضرت آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری زنجانی(رضوان الله علیه)، فقدانی بزرگ برای حوزههای علمیه و جامعه اسلامی بود. ایشان به عنوان یکی از استوانههای علمی و فقهی معاصر، میراثی گرانبها از دقت نظر، عمق و آغاز راه استدلالی و اخلاق مداریبی نظیر از خود بر جای گذاشتند.
شرح حال: زادگاه، خاندان
سید موسی شبیری زنجانی در هشتم رمضان سال ۱۳۴۶ قمری، برابر با دهم اسفند ۱۳۰۶ شمسی، در قم دیده به جهان گشود؛ سه ماه پس از آنکه پدرش، آیتاللهالعظمی حاج سید احمد حسینی زنجانی، به توصیهی شیخ عبدالکریم حائری از زنجان به قم مهاجرت کرد. نام او را به احترام حضرت معصومه (س) «موسی» نهادند؛ نکتهای که پدر ایشان در کتاب «سرگذشت یک ساله» به صراحت ذکر کرده است ؛
پدر معظمله از فقهای بزرگ و پارسای عصر خویش بود؛ بیش از شصت کتاب و رساله در دانشهای دینی بر جای گذاشت و سالها امامت جماعت صبح و مغرب و عشاء را در حرم حضرت معصومه (س) و ظهر را در مدرسه فیضیه بر عهده داشت. پس از ناتوانی او در سالهای واپسین حیات، همین مسئولیت به فرزندش سپرده شد؛ سنت چهاردهگی که شبیری زنجانی تا پایان عمر ادامه داد .
دروس حوزوی را ایشان در سالهای ۱۳۵۹ یا ۱۳۶۰ قمری آغاز کرد و دورهی سطح را در سه یا چهار سال به پایان رساند؛ سپس در درس خارج سید صدرالدین صدر حاضر گشت و کمسنترین شرکتکنندهی آن درس بود ، سالها در درس خارج فقه و اصول سید آیه الله حسین طباطبایی بروجردی حاضر گشت و کتابشت و کتابهای الغصب، الاجاره و الصلاة را از ایشخت و نزدیک به یک دورهی کامل درس اصول و ۲۱ سال درس فقه سید محمد محقق داماد را درک کرد.
برای تکمیل مبانی علمی، دو بار در سالهای ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ قمری به حوزهی نجف هجرت کرد و در دروس خارج فقه سید عبدالهادی شیرازی (کتاب الصلاة) و سید محسن حکیم (کتاب الحج)، و در درس فقه و اصول سید ابوالقاسم خویی (بحث رضاع) شرکت جست. این ترکیب، یعنی برخورداری همزمان از مکتب فقهی قم و نجف، در فقه ایشان اثری ماندگار بر جای نهاد .
در ادامه، نگاهی تحلیلی به ساحتهای گوناگون خدمات علمی، فقهی و فرهنگی ایشان تقدیم میشود.
۱. جایگاه علمی و فقاهتی: احیاگر سنت سلف صالح
آیتالله شبیری زنجانی (ره)در میان فقهای معاصر به «صاحبنظر بودن در علم رجال» و «تتبع عمیق در فقه» شهره بودند. ایشان نه تنها در فقه و اصول، بلکه در دانش رجال و درایه، سرآمد عصر خود محسوب میشدند.
روششناسی اجتهادی: ویژگی بارز فقه ایشان، تکیه بر «استظهار دقیق» از متون روایی بود. ایشان از جمله فقیهانی بودند که برای فهم فقه، بدون رجوع به بررسی سندی و دلالی روایات در بستر تاریخی آنها، اجتهاد را ناقص میدانستند. کتابهای ایشان، بهویژه در «کتاب النکاح»، نمونهای از این دقتنظر است که در آن، آرای فقهای متقدم را با نگاهی نقادانه و با تکیه بر استدلالهای محکم، بررسی میکردند.
تسلط بر علم رجال: در میان حوزویان، آیتالله شبیری زنجانی به عنوان «دائرةالمعارف زنده رجال» شناخته میشدند. ایشان با اشراف کامل بر اسناد روایات و احوال رجال، پیچیدهترین گرههای رجالی را که سالها در کتب فقهای پیشین به صورت معما باقی مانده بود، حل میکردند. این تسلط، نه یک دانش صرف، بلکه ابزاری برای استخراج دقیق حکم شرعی بود.
۲. میراث فرهنگی و تربیتی: الگوی اخلاق و تقوا
خدمات ایشان تنها در تألیفات خلاصه نمیشد؛ تربیت طلاب و سلوک عملی ایشان، بخش مهمی از میراث فرهنگی ومعرفتی بی نظیر ایشان است.
- پرورش نخبگان علمی: جلسات درس خارج فقه و اصول ایشان، محفل تجمع فضلا و نخبگان حوزه بود. ایشان با سعهصدر و آرامش، فضای پرسشگری و نقادی علمی را در درس خود فراهم میکردند که این خود، یک سنت فرهنگی ارزشمند در حوزههای علمیه است.
- افزون بر کلاس درس رسمی : این فقیه بزرگ نشستها وگعده های صمیمی علمی با جمعی از شاگردان و بزرگان علمی حوزه داشت که این گعده ها نیز محفلی گرم وصمیمی پر مهر برای تربیت نخبگان بود ؛ دراین مجالس که معمولا عصرها یا شب ها برگزار می شد ، فرصتی برای اظهار نظر در موضوعات مختلف علمی قرار می داد که این خود مایه ترقی ورشد وروشی در تربیت عالی به شمار می آید که کمتر نظیری داشته است ؛ سیره وسلوک رفتار و آداب وحسن معاشرت این فقیه بزرگ با شاگردان ومراجعان درسی عملی فراتر از هرچیزی در راه رشد وتربیت انسانهای دانشمند ونخبه بوده است که امید به استمرار این روشها واقتباس از سیره وسلوک عملی این فقیه بزرگ در حوزه های علمیه است .
- سادهزیستی و استغنای روحی: در عصری که دنیاطلبی گاهی به ساحتهای مذهبی نیز رسوخ میکند، آیتالله شبیری زنجانی نماد زهد و سادهزیستی بودند. منش ایشان در برخورد با مسائل اجتماعی و سیاسی، همواره با نوعی «فصلالخطابِ اخلاقی» همراه بود که موجب جلب اعتماد اقشار مختلف مردم و حوزویان میشد.
- احترام به میراث تشیع: ایشان حساسیت ویژهای بر حفظ تراث و کتب قدیمی داشتند. پیگیری ایشان برای احیای نسخههای خطی و اهتمام به کتابخانهها، نشاندهنده دغدغهی ایشان برای حفظ هویت علمی شیعه بود.
۳. نگاهی به آثار و تألیفات
آثار ایشان عمدتاً برآمده از تقریرات دروس خارج و تحقیقات رجالی ایشان است. از جمله برجستهترین آثار ایشان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
کتاب النکاح: این مجموعه که حاصل سالها تدریس خارج فقه است، یکی از غنیترین منابع فقهی در مباحث خانواده است که با تکیه بر مبانی رجالی نگاشته شده است.
تتبعات رجالی: مقالات و یادداشتهای فراوان ایشان در مباحث رجالی که در محافل علمی دستبهدست میشد و بسیاری از مسائل مبهم تاریخی،رجالی را تبیین میکرد.
مکتب فقهی و روش اجتهادی
فقه شبیری زنجانی را نه با «فتاوا»، که با «روش» او میتوان شناخت. ویژگی روششناختی برای درس ایشان هست که هر یک نشان از مکتبی متقن و مبتنی بر دقیقترین لایههای استنباط دارد:
۱-توجه کامل به اصول متلقاه: مسائل اصلی فقه که مستقیماً از احادیث گرفته شده، بیآنکه اجتهاد ویژهای بر آن تحمیل شود. مکتب فقهی و روش اجتهادی ایشان، میراث مکتوب در قلمرو رجال و حدیث، و چهرهی فرهنگی–اخلاقی ایشان بهمثابه استادی که «گریز از شهرت» را نه یک سکنه، بلکه بخشی از منش خود میداند.
۲- توجه به فقهای اقدم شیعه: ایشان آرای فقهای متقدم را با دقت و گاه با تفسیری متقن و متفاوت از نگاه بدوی طرح میکرد؛ رویکردی که در کتاب درس خارج نکاح او چشمگیر است.
۳- استفاده از آرای عامّه در استنباط: به پیروی از روش آیتالله بروجردی، ایشان معتقد بود فقه شیعه، بهتعبیر استادش، «بهمنزلهی تعلیقه بر فقه عامه است»؛ یعنی فهم درست روایات اهلبیت (ع) بدون مراجعه به فتاوای عامّه و جوّ صدور احادیثبیت (ع)تتبع پیگیر در کنار تحقیق: نکتهای که در حوزههای علمیه، پیش از بروجردی، اهتمامی به آن نمیشد و ایشان این سنت را در مکتب علمی خود نگه داشت.
۶- جستوجوی احادیث متحد: ایشان احادیث با مضمون یکسان یا نزدیک را از هم تفکیک میکرد تا آنچه در اثر نقل به معنا و اختصار «متفاوت» تلقی شده، «متحد» شناخته شود؛ کاری که ایشان را در حل معضلات سنتی تبارشناسی حدیث توانا کرده بود.
۷- مراجعه به نسخههای خطی معتبر حدیثی و ۸ روش ویژه در علم رجال برای تعیین طبقهی راویان و تنظیم ترتیب اسانید: نکتهای که ایشان را به یکی از عمدهترین پژوهشگران سندی،متنی در مکتب اهلبیت (ع) بدل کرده است.
دربارهی «دروس خارج» بیش از چهل سال به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال داشته؛ درس خارج فقه را با تدریس کتاب الحج، در حیات استاد خویش محقق داماد، آغاز کرد و این درس بیش از پانزده سال، گاه بر مدار «عروة الوثقی» و گاه «شرائع» ادامه یافت. سپس کتاب اجاره و خمس و بعد از آن کتاب نکاح را در پیش گرفت. نکتهی قابلتوجه آنکه ایشان خود جزوهی مباحث روز درس را تایپ و در جلسهی بعد در اختیار فضلا میگذاشت؛ سنت نظمی که کمنظیر است.
اعتقاد ایشان به «عدم حجیت خبر واحد» و اتخاذ نظریهی «انسداد باب علم» در اصول فقه؛ دو مبنا که در کنار تبحر ویژهاش در علم رجال، او را در شمار فقهای ممتاز مکتب قم و یکی از محتاطترین ها در فتاوا در میان مراجع معاصر قرار داده است.
آثار رجالی و حدیثی
اگر بخواهیم تبحر استاد شبیری زنجانی (ره)را در یک جمله خلاصه کنیم، آن تبحر در قلمرو علوم مختلف حوزوی اعم از علم رجال وفقه و اصول ودرایه وادبیات فارسی وعربی که در شناخت اشعار شاعران فارسی زبان و حفظ بودن اشعار آنان وتسلطش بر تاریخ ادبیات فارسی ونکات نغزی وسیرینی که از علما وحکما وادبا در حافظه داشت واقعا بی نظیر بود ؛ بی گمان یکی از اساتید برجستهی خارج فقه، اصول و علم رجال درایه وحدیث شناسی ومتن شناسی در حوزهی علمیه قم بودند و نکتهی جالب آنکه ایشان هیچگاه مستقلاً دنبال این تبحر نرفت؛ بلکه خود این تبحر را بخشی لازم از استنباط صحیح میدانست.
برخی از آثار :
–1 تحریر الجواهر و تحریر فتاوی الجواهر در موضوع حج؛
–2 شرح بر حج عروة الوثقی؛
–3 تعلیقات بر کتب رجالی، بهویژه رجال نجاشی.
فهرست مفصلتری از آثار حدیثی، رجالی ایشان ارائه دارند که چشمگیر است: دروس خارج نکاح در مجلدات مختلف که برگرفته از ۱۰۲۱ جلسه؛ دروس خارج صوم در پنج جلد برابر با ۵۴۸ جلسه؛ کتاب حج در ۲۱ جلد؛ «التعلیقات الرجالیة» در ۱۱ جلد؛ «محاضرات اصول الفقه»؛ و آثار مستقلی چون «جرعهای از دریا» و «آشنای حق».
از جمله آثار حدیثی و رجالی آن دانشمند بی نظیر دوران ، تعلیقات بر اکثر کتب حدیثی، بهویژه دربارهی سند آنها، بالاخص در کتب اربعه» و «دو تعلیقه بر رجال شیخ طوسی؛ تعلیقهی کبیره و صغیره». این تعلیقات، نشان میدهد که ایشان نه صرفاً از منظر رجالی، بلکه بهمثابه یک محقق متدین، نگاهی دقیق به متنهای اصلی حدیث شیعه داشته و کمنداشته است که در حاشیهی یکی از این متون، گرهای تاریخی یا سندی را بگشاید.
نکتهی مهم این است که تمام این فعالیت رجالی، از نظر ایشان، برای امر استنباط و فقه اهلی است؛ ویکیفقه تأکید میکند که دقتهای روایی و تبحر ویژهاش در علم رجال، دقیقاً همان چیزی است که او را در شمار فقهای ممتاز مکتب قم مطرح کرده است. این پیوند میان فقه و رجال، در میراث مکتوب ایشان بسیار شفاف است: جایی که تعلیقات رجالی، به فقه و فقه، به رجال بازمیگردد.
تألیفات فقهی و رسالههای دیگر
–1 کتاب نکاح: تقریرات درس خارج فقه ایشان در موضوع نکاح، نخستین عنوان از مجموعهی دروس فقهی معظمله است که با تلاش پژوهشگران مرکز فقهی امام محمدباقر (ع) در ۲۵ جلد تحقیق و تدوین میشود.
– 2استفتائات، جلد اول: مجموعهای چندجلدی و دربرگیرندهی پرسشهای فقهی از محضر معظمله، تهیهشده توسط مرکز فقهی امام محمدباقر (ع)
–3 مناسک حج و عمره: مجموعهای فراگیر از احکام حج و عمره، مطابق فتاوای معظمله.
–4 احکام کاربردی: مجموعهای از مسائل شرعی متداول جامعه، با ۸۱۰ مسأله، مطابق آخرین فتاوای معظمله.
-5 دروس خارج فقه (اجاره، نکاح، مضاربه، صوم، خمس، حج، بیع، اعتکاف، برائت و استصحاب)؛ مقالات و تعلیقاتی چون «قاموس الرجال و صاحب آن»، «پرونده کلینی و کافی»، «لزوم ارزیابی سندی احادیث کافی»، «اعتبار سندی زیارت عاشورا»؛ و رسالهی توضیحالمسائل معظمله.
دو نکته در این فهرست اهمیت دارد: نخست، آنکه ایشان فقه را در تمامی ابواب ، از طهارت تا دیات و از حج تا معاملات ؛ بهصورت سیستماتیک تدریس و تدوین میکرد. دوم، آنکه در میان این آثار، «تقریرنویسی» جایگاهی ویژه دارد؛ سنتی دیرین در حوزههای علمیه که ایشان با نظم خاص خود، آن را به معیاری نو در کیفیت و کمیت ارتقا داد.
6- زیباترین اثری که از نوشته این فقیه الهی بزرگ تدوین شده مجموعه ای بنام «جرعه ای از دریا »که از هرجهت قابل استفاده وشیرن و مفید و پرجاذبه است ؛ این مجموعه توسط جناب حجه الاسلام والمسلمین حاج آقای مختار که باید از این بزرگوار تقدیر نمود که برای جمع آوری و تدوین آثار مرجع فقید دراین مجموعه زحمات فراوان و ابتکار عمل به خرج دادند که اگر نبود اقدام وهمت این بزرگوار این آثار در لابلای کتابها از بین می رفت ؛ جناب آقای مختاری احیاگر آثار آیه الله زنجانی و بسیاری از فقها می باشد که عمل ایشان شایسته تقدیر فراوان کمی باشد.
جمعبندی: میراثی که زنده میماند
آیتالله شبیری زنجانی (رضوان الله علیه)بیش از آنکه یک مرجع تقلید باشد، «مرجع علمی قابل اطمینا ووثوق» بود. ایشان پیوندی میان نسلهای پیشین حوزه (که به وسعت تتبع و عمق استدلال معروف بودند) با نسل جدید برقرار کردند.
وفات ایشان، خلأ بزرگی در کرسیهای درس خارج قم ایجاد کرد، اما «منهج علمی» ایشان،که مبتنی بر تحقیق بیطرفانه، نقد عالمانه و پرهیز ازشتابزدگی در استنباط بود،میراثی است که در آثار مکتوب و شاگردان ایشان همچنان زنده خواهد ماند.
آن فقید سعید، با سلوک عملی خود ثابت کردند که فقاهت حقیقی، نه در هیاهوهای سیاسی، بلکه در گوشههای خلوتِ کتابخانهها و در مسیر تتبعِ دقیقِ کلمات اهلبیت (ع) نهفته است ؛ یاد ایشان، به عنوان الگوی «علم و تقوا»، در تاریخ حوزههای علمیه شیعه همواره زنده خواهد ماند. روحش شاد و با اجداد طاهرینش محشور ( برگرفته از کتاب مجموعه زنجان شناسی ؛ سیمای پارسایان ، نوشته امیر علی حسنلو)
امیر علی حسنلو استاد حوزه و از شاگردان آیه الله العظمی شبیری زنجانی (ره)
نظر شما